«Η μνήμη μπορεί να λειτουργήσει και ως εργαλείο αντίστασης», δηλώνει ο Πορτογάλος σκηνοθέτης, συγγραφέας και καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν, Τιάγκο Ροντρίγκες, ο οποίος επιστρέφει τον Μάιο στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση
με δύο παραστάσεις, το «La Distance» (7 - 10 Μαΐου) και το «By Heart» (11 - 12 Μαΐου), οι οποίες αναδεικνύουν τη σημασία της μνήμης ως όχημα επιβίωσης.«Δεν θα έλεγα ότι αυτά τα έργα είναι πολιτικά μανιφέστα ή οδηγίες ζωής, αλλά περισσότερο ποιητικές προσεγγίσεις γύρω από το ζήτημα της μνήμης και της λήθης», ανέφερε στη διαδικτυακή συνέντευξη που πραγματοποιήθηκε με Έλληνες δημοσιογράφους, με αφορμή το αφιέρωμα στον ίδιο που φιλοξενεί η Στέγη.
«Στο "By Heart", η μνήμη αφορά όσα μπορούμε να μοιραστούμε ελεύθερα μεταξύ μας μέσα από τη λογοτεχνία, τη δύναμη των λέξεων, αλλά και μέσα από τη διαδικασία της αποστήθισης.. όσα μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, όπως από μια γιαγιά σ' έναν εγγονό. Έχει να κάνει με το τι θέλεις να κρατήσεις, με το τι σου έδωσε κάποιος και εσύ το διατηρείς. Το "La Distance", από την άλλη, έρχεται σαν απάντηση στο "By Heart", χωρίς να έχει γίνει συνειδητά. Μιλάει για μια μνήμη που πρέπει να ξεχαστεί, για το τι χρειάζεται να αφήσεις πίσω σου για να μπορέσεις να προχωρήσεις», επισημαίνει.
Είμαστε ό,τι θυμόμαστε
Στην «Απόσταση» (La Distance), το πιο πρόσφατο έργο του Ροντρίγκες, που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ της Αβινιόν τον περασμένο Ιούλιο, σε συμπαραγωγή της Στέγης, μια κόρη και ένας πατέρας που κατοικούν σε δύο διαφορετικούς πλανήτες επιχειρούν να διατηρήσουν έναν δεσμό που δοκιμάζεται, ενώ η ανθρωπότητα βρίσκεται σε οριακή στιγμή. Ο Πορτογάλος δημιουργός μάς παραδίδει μία συγκινητική ελεγεία για τη μνήμη, την υπαρξιακή σύγκρουση, τη γονεϊκότητα και τη χειραφέτηση των παιδιών. Μια παράσταση βαθιά ανθρώπινη, που γιορτάζει την απεραντοσύνη του σύμπαντος και της αγάπης.
Το «By Heart» επιστρέφει δέκα χρόνια μετά την πρώτη του παρουσίαση, με τον συγγραφέα-σκηνοθέτη του ως ηθοποιό-αφηγητή να ξετυλίγει ένα χρονικό προσωπικών και συλλογικών ιστοριών, και δέκα θεατές επί σκηνής. Στο έργο, που έλαβε σάρκα και οστά όταν η γιαγιά του Ροντρίγκες άρχισε να χάνει την όρασή της, το κοινό, μέσα από αποστήθιση, κρατά στη μνήμη του ένα σαιξπηρικό σονέτο και, μαζί, μια κληρονομιά. Για να μας υπενθυμίσει ότι είμαστε ό,τι θυμόμαστε. «Στην αρχή προσπαθείς να μάθεις κάτι που δεν σου ανήκει», λέει ο Ροντρίγκες. «Στην αρχή το ποίημα ανήκει στον Σαίξπηρ. Στο τέλος ανήκει σε εσένα. Δεν είναι ασέβεια απέναντι στον ποιητή, είναι μια μορφή αγάπης», συνεχίζει.
Ο ίδιος εμπνεύστηκε το «By Heart» όταν έμαθε την ιστορία της Ναντέσκα Μάντελσταμ, συζύγου του Ρώσου ποιητή Όσιπ Μάντελσταμ, που άρχισε να διδάσκει τα έργα του σε μικρές ομάδες ανθρώπων μέσα στην κουζίνα της, όταν εκείνος συνελήφθη από το ρωσικό καθεστώς και η κυκλοφορία των βιβλίων του απαγορεύτηκε. Μέσα από το έργο, ο Ροντρίγκες αποτίνει κι ένα φόρο τιμή στη γιαγιά του, η οποία δεν βρίσκεται πια στη ζωή.
Το φανταστικό Λούβρο και ο Μολιέρος στα στρατόπεδα συγκέντρωσης
«Υπάρχουν πολλές ιστορίες από τον 20ό αιώνα- από γκουλάγκ, από στρατόπεδα συγκέντρωσης- όπου η μνήμη θεατρικών έργων, βιβλίων, ποιημάτων, ακόμη και έργων ζωγραφικής, βοήθησε ανθρώπους να διατηρήσουν τη λογική τους. Όπως αυτή η όμορφη ιστορία με δύο άντρες σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης που περιέγραφαν ο ένας στον άλλο τις αναμνήσεις τους από τους πίνακες του Λούβρου. Έτσι έφτιαξαν ένα φανταστικό Λούβρο μέσα στο μυαλό τους. Ή όπως η ιστορία της συγγραφέα Σαρλότ Ντελμπό που ήταν κρατούμενη στο 'Αουσβιτς και απήγγειλε Μολιέρο από μνήμης. Νομίζω ήταν ο «Δον Ζουάν», που ανέβασε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Μετά, όταν απελευθερώθηκαν, συνειδητοποίησε ότι η εκδοχή της ήταν αρκετά διαφορετική από το πρωτότυπο, αλλά το έκανε ούτως ή άλλως. Άλλωστε, όπως έλεγε και ο Τζορτζ Στάινερ, τον οποίο παραθέτω στο έργο μου, έχουμε μάθει ότι μπορούν να μας πάρουν τις οικογένειές μας, τα σπίτια μας, τον τρόπο ζωής μας, αλλά δεν μπορούν να μας πάρουν όσα έχουμε μέσα μας. Αυτό το βλέπω ως μια μορφή αντίστασης, αλλά κυρίως ως έμπνευση. Για μένα η μνήμη λειτουργεί και ως μεταφορά για την απίστευτη δύναμη των λέξεων και των ιδεών, όταν αυτές απειλούνται σε μια κοινωνία. Ακόμα κι αν δεν μπορείς να τις εκφράσεις, αφού είναι απαγορευμένες, κατοικούν μέσα σου. Κι αυτή είναι μια ελευθερία που μπορεί να αντισταθεί σε κάθε δικτατορία», τονίζει.
Στην περίπτωση της γιαγιάς του, που είναι μία από τις ιστορίες που ακούγονται στο «By Heart», η μνήμη, όπως εξηγεί, ήταν «επίσης ένας τρόπος αντίστασης στο γήρας- που είναι μια άλλη μορφή δικτατορίας». «Ωστόσο, δεν θα τολμούσα να πω σε έναν νέο άνθρωπο που ζει σε μια χώρα όπου απειλείται η δημοκρατία ότι το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει είναι να μάθει απ' έξω πράγματα. Υπάρχουν άλλοι τρόποι να αγωνιστεί κανείς για τη δημοκρατία που είναι πιθανώς πιο αποτελεσματικοί. Αλλά θα πρόσθετα πάντα ότι η απομνημόνευση μπορεί να είναι ένας τρόπος επιβίωσης αν χαθούν πολλές μάχες», σημειώνει.
Η ευθύνη για τις επόμενες γενιές
Όπως παραδέχεται ο Πορτογάλος δημιουργός και οι δύο παραστάσεις μαρτυρούν τον τρόπο με τον οποίο συνδέεται με τη ζωή: «Όταν έγραψα το πρώτο έργο ήμουν ένας νέος πατέρας και η γιαγιά μου ακόμα ζούσε. Γράφοντας την "Απόσταση" η κόρη μου είναι πλέον 24 ετών και ζει μόνη της. Και οι δύο παραστάσεις μιλούν για το πέρασμα από τη μια γενιά στην άλλη. Τώρα είμαι σαράντα εννέα ετών και δεν μπορώ, σε καμία περίπτωση, να ισχυριστώ ότι ο κόσμος που ζω σήμερα είναι ο κόσμος που κληρονόμησα. Όσο κι αν συνειδητοποιώ το όριο των δυνατοτήτων μου στο να παρέμβω και να διαμορφώσω πράγματα, αναγνωρίζω πως σήμερα έχω πολύ μεγαλύτερη κοινωνική ευθύνη, από αυτήν που είχα είκοσι χρόνια νωρίτερα. Αισθάνομαι υπεύθυνος για τον κόσμο που θα κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές».
Το θέατρο ως συλλογική εμπειρία
Για τον Τιάγκο Ροντρίγκες, το θέατρο διατηρεί τη δύναμή του ως συλλογική εμπειρία. «Ωστόσο δεν πρέπει να μπερδεύουμε αυτή τη συλλογική δύναμη με την ποσότητα», επισημαίνει. «Ζούμε σε ένα κόσμο πληθωριστικό, όπου όλα ποσοτικοποιούνται όλο και περισσότερο, αλλά αυτό δεν συνδέεται με το βάθος και την ποιότητα των εμπειριών μας. Μπορούμε να επισκεφθούμε ένα εμπορικό κέντρο και να είμαστε περιστοιχισμένοι από χίλιους ανθρώπους και η εμπειρία να είναι ασήμαντη μπροστά σε μια επίσκεψη στο σπίτι της γιαγιάς μας. Η ποσότητα δεν μπορεί να μεταφραστεί σε κοινωνικό αξίωμα και σίγουρα όχι σε πολιτιστικό. Γι' αυτό θεωρώ πως η συγκέντρωση 300 ατόμων σε μια θεατρική σκηνή είναι πολύ πιο σημαντική από 5.000 like σε ένα post ή ένα reel. Οι άνθρωποι που πηγαίνουν στο θέατρο επιλέγουν να συμμετέχουν συλλογικά σε ένα μυστήριο. Ξοδεύουν τον χρόνο και τα χρήματά τους για να ζήσουν κάτι που δεν γνωρίζουν ακόμη αν θα τους αρέσει. Και αυτό είναι πολύτιμο. Αυτή η περιέργεια της ανθρώπινης φύσης είναι πολύ πιο ισχυρή από την κατανάλωση αυτού που ήδη γνωρίζουμε γιατί μας οδηγεί στο να γεννήσουμε ιδέες, καινοτομίες, ερωτήματα.. Υπάρχει εδώ μια συλλογική δέσμευση και γι' αυτό ο πολιτισμός είναι τόσο κοινωνικά αναγκαίος. Προσωπικά, θα προτιμούσα να αγγίξω τις ζωές 300 ανθρώπων παρά να είμαι ένα προϊόν που καταναλώνεται από 3.000», δηλώνει.
Από τη θέση του διευθυντή του Φεστιβάλ της Αβινιόν δεν θεωρεί ότι πρέπει να αποφασίζει ο ίδιος για το τι είναι σπουδαίο: «Δεν αποφασίζω μόνος μου το πρόγραμμα. Υπάρχει μία ομάδα, υπάρχουν συζητήσεις. Μάλιστα, πολλά από τα έργα που παρουσιάζουμε δεν υπάρχουν ακόμη όταν τα επιλέγουμε. Είμαστε εκεί για να χτίσουμε και να μοιραστούμε κάτι μαζί με τους καλλιτέχνες. Δεν βάζουμε μια σφραγίδα που λέει "σπουδαίο". Προσπαθούμε να πάρουμε ένα ρίσκο μαζί τους και να τους βοηθήσουμε, προκειμένου να οδηγηθούν στο επόμενο τους έργο. Ένα από τα πράγματα που με πείθει να καλέσω έναν καλλιτέχνη να δουλέψει για τη διοργάνωση είναι πως στη διάρκεια της περφόρμανς του ξεχνάω πως είμαι διευθυντής του Φεστιβάλ. Αν μπορώ να ξεχάσω ότι είμαι επικεφαλής ενός ιστορικού θεσμού ενώ βλέπω μια παράσταση, σημαίνει πως κάτι καλό συνέβη».
Η υπεράσπιση της δημοκρατίας στην Ευρώπη
Απαντώντας σε ερωτήσεις των δημοσιογράφων για το μέλλον της Ευρώπης που «καταρρέει ιστορικά, πολιτικά, συναισθηματικά», ο Πορτογάλος δημιουργός υποστηρίζει πως «η συζήτηση πρέπει να γίνει στο πεδίο των αξιών». «Αν οι αρχές και οι αξίες δεν βρίσκονται στον πυρήνα των δημοκρατιών, τότε θα αρχίσουν να διαπραγματεύονται τον εαυτό τους και να γίνονται κάτι άλλο. Δεν είναι δυνατόν να μας απασχολεί μόνο πως θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση οικονομικά καθώς περιστοιχίζεται από γιγαντιαίους τυράννους, αλλά πρέπει να μας απασχολεί η διάσωση του κοινού καλού και της δημοκρατίας. Λέγεται, χωρίς να είναι σίγουρο ότι συνέβη πραγματικά, πως σε ερώτηση δημοσιογράφου γιατί δεν είχε κάνει περικοπές στον πολιτισμό εν μέσω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Γουίνστον Τσόρτσιλ είχε απαντήσει πως "αν εξαφανίσουμε αυτά τα αγαθά, τότε γιατί αξίζει να πολεμήσουμε;". Αν η Ευρώπη επανεξετάζει τον εαυτό της μέσα από τον επανεξοπλισμό της, υποβαθμίζοντας τα αγαθά της υγείας, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού, και άλλες βασικές δημόσιες υπηρεσίες, τότε πρόκειται για υπεράσπιση εδάφους», αναφέρει. «Δεν μπορώ να δεχθώ ότι αυτό είναι υπεράσπιση της δημοκρατίας», καταλήγει.
Στο πλαίσιο του αφιερώματος της Στέγης στον διεθνώς αναγνωρισμένο θεατρικό συγγραφέα και σκηνοθέτη, ο Τιάγκο Ροντρίγκες συναντά το ελληνικό κοινό για ένα masterclass (9/5) και μία συζήτηση (11/5) αφιερωμένα στην τέχνη της θεατρικής γραφής και της σκηνοθεσίας.
